LSR StudierechtenStudierechten Studierechten
Studenten
Ben je een werknemer aan een instelling?Heb je een geschil met jouw instelling?Ben je een MBO-student?HypotheekBen je een scholier?LeningCollegegeldkredietAanvullende beursStudentenreisproduct (OV)StudiefinancieringWettelijk collegegeld en het instellingstariefStudiefinancieringBeurzenCollegegeldZorgverzekeringUitschrijven bij de gemeenteHele studie in het buitenlandStageOude stelselHoe lang recht?Van hbo naar woVan mbo naar hboWat houdt een BSA in?Wat doe ik als ik een negatief BSA heb?Tweedejaars BSAUitgesteld BSAIk word studentAanmelden opleidingStudiekeuzecheckToelatingseisen
Standpunten
AlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISOAlgemeenActualiteitVisie van het ISO
Medezeggenschap
LidorganisatiesDe kwaliteitsafsprakenMethode Begroten en VerantwoordenVeel gestelde vragenLidmaatschap van het ISOMedezeggenschapsmonitorMedezeggenschap in een notendopEen geschil met het instellingsbestuurFAQ centrale radenFAQ decentrale radenDe medezeggenschap
Nieuwsartikelen
Onderzoek: groot aandeel lenende studenten ervaart prestatiedruk en psychische klachten door leenstelselVacature: ISO zoekt nieuwe medewerkers (9 uur per week)Trouw interview: ISO-voorzitters blikken terug op 18 jaar studerenUniversiteiten en hogescholen betrekken studenten onvoldoende bij besteding van basisbeursgeldZwarte dag voor studenten: renteverhoging zorgt voor forse verhoging van studieschuldMedezeggenschapsloket is belangrijke stap richting betere ondersteuning van medezeggenschapMinister: renteverhoging kost student 5000,- euroVacature: ISO zoekt nieuwe medewerker financiële vraagstukkenMinister staat op voor toegankelijkheid, maar haalt de angel er niet uitStudenten dubbel geraakt met PrinsjesdagRenteverhoging op studieschuld raakt schuldengeneratie onevenredig hardISO luidt noodklok: studieschuld maakt hypotheek kansloosVacature: ISO zoekt medewerker creative contentGevolgen leenstelsel funest voor havo-scholieren met ouders in de bijstandStudent gaat er ondanks halvering collegegeld niet op vooruitTwee nieuwe convenantpartners van het ISOStudent in 2018 minder tevreden over internationaliseringISO, LSVb en ESN: Minister vergeet positie van internationale studentPositie van vrije pers op hogescholen en universiteiten zorgwekkendISO steunt WO in actieStudenten lanceren meldpunt stagebegeleidingMedezeggenschappers positiever, maar nog altijd ruimte voor verbeteringStudenten: politiek aan zet om strikte studienorm te verlagenEnquête sociaal leenstelselYoussef El Bouhassani beste docent van Nederland 2018Scholieren, studenten en ondernemersorganisaties: tijd voor echt gelijke kansenStaat van het Onderwijs 2018 vraagt om actieStudentenplatform Nederland Stip nieuwe convenantpartner ISOStudenten centraal bij besteding geld basisbeursZeven op de 10 studenten ervaart prestatiedruk – Actieplan Studentenwelzijn pleit voor integrale aanpakNieuw ISO bestuur: prestatiecultuur vraagt om ademruimteEnquête opleidingscommissies gelanceerdDocent van het Jaar verkiezing op 21 april!ISO vernietigend over halvering collegegeldGerard Schouten uitgeroepen tot Lector van het Jaar 2018Het ISO zoekt nieuwe collega’s!Let op: MijnDUO tijdelijk niet beschikbaarWoede om hoge kosten verplichte toelatingstoetsen studieISO en LSVb lanceren meldpunt studiekeuzecheckGenomineerden Docent van het Jaar 2018 bekendGenomineerden Lector van het Jaar bekendAlgemene Rekenkamer publiceert onderzoek naar medezeggenschapKerstvakantie ISOISO zoekt nieuwe medewerker!Kabinet breekt belofte aan studentenGEZOCHT: projectmedewerker financiële vraagstukkenSymposium Taal CentraalISO launches the Annual International Student SurveyOnderwijs in eigen hand: wensen voor flexibel studerenStudenten feliciteren Ingrid van EngelshovenGezocht: Lector van het Jaar 2017/2018ISO lanceert meldpunt stagebegeleidingStudentvertegenwoordigers 4 TU’s vragen om duidelijkheid bekostigingStudenten zwaar teleurgesteld in onderwijsplannen nieuw kabinetVertrekkend kabinet laat enorm gat onderwijsbegroting achterStudentenbegroting volledig uit balansJongerencoalitie: studenten beter voorbereiden op de arbeidsmarkt!ISO reageert: DUO schendt privacyrechten studentenISO zoekt drie nieuwe collega’sHogescholen en universiteiten blijven onterecht extra studiekosten vragenScholing essentieel voor zorgvuldige invoering Engelstalig onderwijsBasisbeursgeld mag studenten niet door de neus worden geboordAmbitieuze studenten beboetStudenten & promovendi spreken zich uit tegen academische censuurNog steeds weinig mbo’ers naar het hbo: herziening aanvullende beurs nodigISO zoekt nieuwe collegaLSVb en ISO: Universiteiten en hogescholen moeten laten zien hoe ze basisbeursgeld omzetten in onderwijskwaliteit  Medezeggenschap: Waarom is dat belangrijk?Staat van het Onderwijs: wat valt op?Basisbeursgeld leidt niet tot investering in Hoger OnderwijsNieuw ISO-bestuur: kwaliteit hoger onderwijs topprioriteitBijbaan bij het ISO? We zoeken twee nieuwe medewerkers!Marc van Mil (UU) beste docent van NederlandStudenten adviseren aankomende regering: Investeer geld basisbeurs nú in onderwijsISO & Minister trekken samen op tegen extra kostenStudenten buitenspel gezet bij besteding basisbeursgeldStudenten kampen met miljardenschuldDe Student Kiest: Lijsttrekkers roepen studenten op te gaan stemmenISO publiceert Request for Information (RFI) voor monitor medezeggenschapHogescholen en Universiteiten negeren de regels rondom extra bijdrageVijf nominaties landelijke Docent van het Jaar-verkiezing bekendNadja Jungmann (HU) uitgeroepen tot Lector van het JaarStudiekeuze: verdwaald in de jungle van informatieISO zoekt projectmedewerkerISO roept politieke partijen op tot bevriezing collegegeld2 Februari 2017: ISO & OCW organiseren talentonderwijsseminar “Open voor Talent”Docenten strijden om hoogste eer: Docent van het Jaar-verkiezing deadline nadertCDA-jongeren en Studentenorganisaties: “Stop hogere boete bij te laat opzeggen ov-studentenkaart”Universiteiten, hogescholen en studenten willen meer docent per studentWet biedt kansen, maar ambities opleidingscommissies blijven achterISO zoekt nieuw bestuurStudenten klagen meer, maar vinden minderWie wordt Lector van het Jaar?Kamerbrief kwalificering docenten roept op tot professionaliseringKamervragen over psychisch welzijn van studentenISO lanceert handvatten voor reglementen opleidingscommissiesScholieren, Studenten, Decanen en Politiek sturen uitval de laan uitTechnische Studenten bestrijden bioscoopstoel als collegebankOpleidingsaanbod hoger onderwijs toekomstbestendigerPrestatieafspraken: van fabriceren naar lerenStudentenpsychologen: zeer gewaardeerd, onvoldoende gefaciliteerdEmancipatiefunctie hbo onder grote drukHet ISO-inwerkweekend was een succes!ISO zoekt projectmedewerkerStudent hardst getroffen op PrinsjesdagStudentenbonden en inspectie lanceren nieuw kennisplatform opleidingscommissiesStudenten sturen negatief studieadvies in tweede jaar definitief de laan uitDrie op de tien docenten ongekwalificeerd voor de klasKoopkracht Studenten wordt in 2017 het hardst getroffenInkomenspositie van studentenGeen onbegrensde mogelijkheden voor Nederlandse studentenISO zet vraagtekens bij studeren in TurkijePolitiek, studenten, scholieren en decanen openen de aanval op uitvalOnderzoek docentkwaliteit: Goed onderwijs begint bij de docentReactie Jet Bussemaker op onderzoek: ‘Promovendus als docent’Betere medezeggenschap kost meer tijdVeel onduidelijk omtrent ´hoofdlijnen begroting´Zelfportret van opleidingscommissiesTweedejaars krijgt nog steeds bindend studieadviesGezocht: Projectmedewerker m/vStudiekeuzecheck verdient betere invullingISO kiest een nieuw bestuurPromovendi geven een onvoldoende voor de scholing en begeleiding bij het geven van onderwijsISO geeft workshop ‘Docentkwaliteit volgens studenten’Ongelijke kansen voor gelijke talentenOpleidingen vertellen studiekiezers vaak niet het hele verhaalISO op landelijke kennismiddag BKE/SKETweede Kamer omarmt ISO-voorstel over toekomstperspectief opleidingenVisie op macrodoelmatigheid‘Successful European Students’ Convention in Amsterdam’ISO organises European Student ConferenceISO Docent van het Jaar 2016 wint beurs van 50.000 euroISO steunt OV-actie studentenAandacht voor toetsing en feedbackTweede Kamer versterkt positie studentenGa jij de uitdaging van een ISO-bestuursjaar aan?‘Schokkende conclusies in ‘De Monitor’: doelmatigheidschecks opleidingen nodig’Jongerenpartijen CDA en CU en studentenorganisaties doen oproep voor invloed studenten bij benoeming bestuurders‘Studenten willen meer zeggenschap over onderwijs’‘Studenten eisen oplossing minister bij masterselectie’Nieuwjaarsborrel: Proost op een prachtig 2016!Meer dan half miljoen studenten zoeken vertegenwoordigers!Behoud OV-studentenkaart cruciaal voor toegankelijk hoger onderwijsHet belang van een kwalitatief goede docentEindexamenkandidaten slecht bekend met leenstelselDocent van het Jaar Verkiezing op 5 maart 2016EU debate on higher educationISO on tour: investeren in docentkwaliteitVerkiezing Docent van het Jaar 2016Meer flexibiliteit voor studenten in het onderwijs6.6% minder instroom HBO. Grote daling, grote drempel?ISO Bezoek Brussel: informatie halen én brengenEen gemiste kans voor betere medezeggenschap‘Cijfers geen heilige graal tijdens selectie’ISO on tour: een podium voor flexibel onderwijsStudenten met studieschuld verrast door deurwaarderISO inwerkweekendWet versterking bestuurskracht: gemiste kansStrategische agenda: tussen droom en daad Bestuurswissel: onderwijs dat uitdaagt en prikkeltVoorinvesteringen: wat ziet lenende student terug?Studenten en Tweede Kamer bezorgd over leenstelsel-investeringenWat het ISO in 2014 deed: ons jaarverslagInschrijvingen ISO-inwerkweekend open op Kennisplatform MedezeggenschapVerbetering medezeggenschap: taak van minister, bestuurders en medezeggenschap zelfMedezeggenschap positief over houding bestuurders, invloed en scholing kunnen beterGoed gesprek maar blijvende vraagtekens in StudentenkamerSterkere medezeggenschap nodig bij vernieuwd toezichtstelselStudenten uitgenodigd: openbare vergadering met minister BussemakerMeld je aan voor de Dag van de MedezeggenschapTeleurstellende stemmingen Maagdenhuisdebat in Tweede KamerISO ondersteunt roep Leidse student afschaffen rendementsmaatregelenStudenten en minister aan de slag met Europese afsprakenGarantie op onderwijskwaliteit moet blijvenPromoveren én lesgeven dankzij ISO-initiatief ‘Promodoc’Gezocht: Commissieleden European Student ConventionDuidelijkheid onterechte extra kosten voor studentenISO kiest nieuw bestuurStudiebegeleiding moet en kan beterGeen steun voor experiment collegegelddifferentiatieDigitalisering centraal op eerste editie ‘ISO on tour’ISO publiceert onderzoek Blik op de ToekomstSave the date! Dag van de MedezeggenschapDuizenden medezeggenschappers om mening gevraagdLandelijke dialoog medezeggenschap goede maar eerste stapISO faciliteert landelijk dialoog medezeggenschapHO-tour: slotbijeenkomstISO presenteert: #669.975 verschillende studentenMedezeggenschap gaat niet over afvinklijstjesISO onderstreept roep om meer inspraak en minder rendementenDocenten met minister Bussemaker om tafelExperiment Promotiestudent: Geen goed ideeISO lanceert kennisplatform voor medezeggenschap in hoger onderwijsHO-tour: kwaliteitscultuurEssaywedstrijd toekomst hoger onderwijsGeen Sucstress met flexibiliseringLeenstelsel een feit, ondanks grote risico’sStorify Docent van het Jaar verkiezing 2015HO-tour: flexibilisering en digitaliseringISO doet roep om redelijkheid Eerste KamerAlexandru Iosup is Docent van het JaarDe ISO nieuwsbrief van januari 2015 is uitHoe bepaal je je studiekeuze?Informatieavond bestuursjaar bij het ISOVijf nominaties Docent van het Jaar verkiezing bekendISO-framework voor decentrale selectieESU tegen leenstelsel en voor opleidingsaccreditatieBekendmaking Docent van het Jaar hoger onderwijsAan de slag! Jij ook?HO-Tour: instelling van de toekomstISO uit zorgen tijdens leenstelsel protestTweede Kamer akkoord met leenstelselHet leenstelseldebat, the day afterMinister, geef gehoor aan terechte kritiek op leenstelselKamerdebat leenstelsel: komt allenDe nieuwe nieuwsbrief van het ISO is uitISO organiseert ‘Docent van het Jaar’ verkiezingHO-tour: studenten over doorstroom en aansluitingISO organiseert #twitterspreekuur over #leenstelsel #2Kwaliteitsverbetering door prestatieafspraken geen vanzelfsprekendheidColumn HO-tour doorstroomCoalitiepartijen eens met kritiekpunt ISO – DUO loopt achterStudenten hebben oplossing voor inschrijfprobleem tentamensISO VLOGt over leenstelsel #2Notitie ISO rondetafelgesprek 8 oktober 2014Rechten van studenten niet op ordeISO VLOGt over leenstelselMartine Noordegraaf (CHE) lector van het jaar!Inwerkweekend 2014Vier kandidaten Lector van het JaarBussemaker: studiepunten afnemen als rendementsmaatregelDetails leenstelsel eindelijk onthuldDe nieuwe nieuwsbrief van het ISO is uitMinister op HO-tourEuropa neemt onderwijs toch serieusTweede Kamer: huidig accreditatiestelsel werktLeenstelsel uitgesteldGoede studiekeuze in gevaarWie wordt Lector van het Jaar 2014?Leenstelsel? Los eerst deze wir-war op!Filmpjes Digiplus onlineWat vind jij van je studieadviseur?Experiment BSA in tweede jaar misluktBeter onderwijs door internationaliseringDerde nieuwsbrief van het ISO is uitAfgestudeerd? Voorkom een boete!Aan de slag!ISO-bestuur gewisseldISO pleit voor instemmingsrecht op de begrotingDebat WRR-rapport aanleiding voor nieuwe onderwijsambitiesTe weinig aandacht voor onderwijskwaliteitGroeiagenda D66 besteedt aandacht aan toekomst hoger onderwijsHZ University of Applied Sciences nieuw aspirant lidStudentenorganisaties presenteren visie op onderwijskwaliteitOpen gesprek tijdens StudentenkamerPapieren kaartjes verdwijnenGeen steun voor onderzoek naar gevolgen leenstelselDe bal ligt bij de universiteit en studentISO’s Innovatielab met ORAS en VSSD in DelftLeenstelsel-coalitie vs. oppositieDebat leenstelsel overtuigt studenten nietVerantwoording én verbetering door accreditatieVrij reizen, ook in de spitsSchakelprogramma’s OnderwijsinspectieDigiPlus 2014ISO organiseert #twitterspreekuur rond #leenstelselLeenstelsel blijft slechte politieke keuzeJongeren willen gelijke waardering diploma’s en studieresultatenInstellingen aan de slag met internationaliseringLSR ondersteunt studenten Medische HulpverleningKeynote Ruud Nauts op lustrumcongres Studiekeuze123Student de dupe niet nakomen belofte overheidJongerenorganisaties lanceren JongerenkieswijzerStudenten geen goedkope werkkrachtenInternationaal in eigen landWaar we het over hebben als het om toegankelijkheid gaatOv-studentenkaart lijkt geredDigiPlusU-Multirank vergelijkt instellingen en opleidingen wereldwijdVia mbo of de havo naar het hbo?Knopen doorhakkenBlijvende onduidelijkheid rondom studentenreisproductESU: CoSMiCE & BM66ISO kiest een nieuw bestuurISO’s Innovatielab met VeSteEerste nieuwsbrief van het ISO is uitStaat hoger onderwijs reden tot zorgNieuwsbrief over studentenreisproductDenktank InternationaliseringStudents victim of Swiss isolationOnderzoek ministerie zet plannen leenstelsel onder drukCampagnetraining 2014Voorlopig nog geen duidelijkheid over een leenstelselExtra kosten naast collegegeld mogen nietLandelijk Studenten Rechtsbureau zoekt parttime bestuursledenZwartboek van extra kosten naast collegegeld onlineRendement opnieuw boven kwaliteit gesteldExtra kosten voor inschrijving tentamens verbodenLancering Startstuderen.nl een feitIs de toegang tot de pabo beperkt?Nuffic launches Pathfinder for international studentsStartstuderen.nl brengt alle studie-informatie op één plekWat zijn risico’s rondom de studiekeuzecheck?‘Studie in Cijfers’ universiteiten gelanceerdTweede studie niet te betalenWie is verantwoordelijk voor de overgangen in het onderwijs?Gezocht: duidelijkheid over studiefinancieringKwaliteitscultuur boven rendement?Wat de aankomende studenten weten van de nieuwe regelsPraat mee over deeltijdonderwijs!Universiteit, let u even op?Informatieavond over bestuursjaar bij het ISOMeer dan 80 meldingen van extra kostenTerugkomdag 2014Betaal jij meer dan collegegeld?Student betaalt meer dan collegegeldKan ik een klacht indienen?Tijdelijk studentenreisproduct bij verloren of kapotte ov-kaartDichtbij de studentLectoraat zorgt voor kruisbestuivingExcellentie niet financieel belastLeenstelsel masterfase uitgesteldVersterk positieve medezeggenschapscultuurISO luidt noodklok omtrent rechtspositie studentIn drieluik, of toch maar niet?Maatschappelijk signaal tegen bezuiniging op ov-studentenkaartISO geassocieerd lid van Neth-ERStudentenzorgverzekeringGeen overhaaste toelatingseisen aan mbo-doorstroomAccreditatie opleidingen InhollandOp zoek naar het sociale aspectHow to Make it in the NetherlandsCultuuromslag nodig voor medezeggenschapZorgverzekering via ISO en LSVb ‘goedkoopste ooit’Jeugdwerkloosheid daalt, ook door onderwijs?Website voor Associate Degrees gelanceerdMeer geld voor Erasmus+Studiekiezer op zoek naar studiematch tijdens open dagAankomende studenten moeten goed oplettenMarco Snoek is Lector van 2013Experimenteren met excellentieHet ISOAfschaffen basisbeurs en OV-kaart slecht voor hoger onderwijsNominaties Lector van het Jaar bekend!Ondernemen ook tijdens studententijdLidorganisaties verdiepen zich in Den HaagGrote zorgen leenstelsel gericht aan dovemans orenHoger onderwijs moet ook het hemd uittrekkenWie wordt Lector van het Jaar 2013?Medezeggenschap buitenspel in AmsterdamDe wankelende pilaren van het hoger onderwijsHet traject van de OV-studentenkaartWel een akkoord, geen duidelijkheid over leenstelselHet herfst-akkoord: goed nieuws voor hoger onderwijs?ISO op de MasterbeursIs meten weten?Prestatieafspraken hoger onderwijs: ISO en LSVb onderzoeken de effectenGeen toegankelijk hoger onderwijs zonder OV-studentenkaartInwerkweekend 2013Waar komt het geld van het NOA vandaan en waar gaat het heen?265 dagen vol onzekerheidMeerdere wegen leiden naar RomeNationaal onderwijsakkoord: Goochelen met cijfersInwerkweekend (IWW)27 hogescholen gebruiken Studie in CijfersHou jij aan het eind van je geld ook altijd een stuk maand over?Wat mag kwaliteit kosten?Excelleren, ook in het hoger onderwijs!Nederlandse studenten nauwelijks internationaal georiënteerdKIV biedt kansen voor Hoger OnderwijsEuropean Students’ ConventionMinister Bussemaker hoort wel maar luistert nietISO: Stel ook leenstelsel voor de Masterfase uitISO wil harder ingrijpen op hboNationale Studenten Enquête: van groot belang!Goede medezeggenschap is mensenwerkGeef ruimte aan studentenKabinet remt ondernemende studentISO kritisch op plannen BussemakerRegeerakkoord keihard voor studentenAfschaffing basisbeurs vanaf 2014-2015Tweede Kamer kort OV-studentenkaart met twee jaar inEen stap in de goede richting, maar verdere stappen noodzakelijkOpleiding journalistiek Windesheim onder de maatWie betaalt de rekening?Gezamenlijk herstel traject InhollandGenomineerde: Parviz SamimGenomineerde: Michiel KoelinkGenomineerde: Marc van MilRapportage meldlijn stageklachtenToetsing; een vak apartEen kijkje over de schuttingEen visie op aansluiting en doorstroomInternationale stages in het hboOngekend talent: Excellentie in het hboHart voor medezeggenschapStudiekeuzeWeg met de schuttingLeerrechtenStages: lekker belangrijk!Innovatie en Ondernemerschap in het hoger onderwijsLeerrechten planKiezen is een kunstGrensverleggend“Het falen van de MUB”
Pagina's
PrivacyverklaringBestuursjaarDocent van het JaarE-mail disclaimerInformatie disclaimerGeschiedenisLidorganisatiesVisieContactNieuwsTeamHet ISOHome

Nieuwsbericht

Trouw interview: ISO-voorzitters blikken terug op 18 jaar studeren

18 december 2018

Studiedruk – Overvolle collegezalen, schulden en stress. In minder dan twintig jaar veranderde het leven voor de Nederlandse student totaal. De huidige en een oud-studentenvertegenwoordiger leggen het studentenleven langs de meetlat.

Studiestress, een hoge studieschuld, verengelsing van het onderwijs en uitpuilende collegezalen. Het waren stuk voor stuk nog onbekende verschijnselen in het studentenleven van Kristian Valk (42). Engels hoefde hij eigenlijk nooit te spreken, zegt Valk. “We spráken vooral over internationalisering”, zegt hij. En studiestress? “Een onbekend fenomeen.”

Zo gek lang geleden is het allemaal niet. Valks studententijd viel zo rond de eeuwwisseling. In het collegejaar 1999/2000 was hij voorzitter van het Interstedelijk Studentenoverleg, de organisatie die studenten vertegenwoordigt in onder meer politiek Den Haag en bij het ministerie. Tegenover hem slaat Tom van den Brink (24), de huidige voorzitter van de studentenorganisatie, zijn benen over elkaar. “Alles is nu anders”, zegt hij beslist. Er gaat bijna geen week voorbij of Van den Brink slaat als vertegenwoordiger van de Nederlandse studenten alarm over studiedruk, te volle collegezalen en het leenstelsel.

In het kantoor van de organisatie, een historisch pand aan een Utrechtse gracht, maken de twee de balans op van de veranderingen waarmee studenten de afgelopen jaren te maken hadden. Heel wat studenten die dit jaar op hun achttiende op hogeschool of universiteit zijn begonnen, werden geboren toen Valk de voorzittershamer hanteerde. Hoe ingrijpend de wereld van studenten van kleur verschoot, wordt duidelijk als de twee over de internationalisering van het onderwijs spreken. “Het was een uitzondering als je een vak in het Engels had”, zegt Valk. “Studenten gingen mondjesmaat naar het buitenland. Ook wat instroom betreft van buitenlandse studenten, stelde het bijna niets voor.”

Van den Brink slaat zijn laptop open. Een paar cijfers: het aantal studenten op hogescholen en universiteiten verdubbelde zowat, van 475.000 tot 730.000. Ook het aantal buitenlandse studenten op de universiteiten nam een reusachtige vlucht, van 5000 (3 procent) toen tot 50.000 (21 procent) nu. De studieschuld per student groeide de afgelopen acht jaar met een derde tot zo’n kleine 15.000 euro per student. De verwachting is dat dat de komende jaren oploopt tot zo’n 21.000 euro per student.

Sluipend proces

Valk is duidelijk verbaasd als hij de cijfers hoort. “Dat is iets waarvan ik mij niet bewust was”, zegt hij over de enorme groeispurt van het aantal studenten. “Wat een toename. Dat is nogal wat.” Het is een sluipend proces geweest, concluderen Valk en Van den Brink als ze erover doorpraten. Valk: “Er waren een paar opleidingen waar je loting had, dat was het wel. Uitpuilende collegezalen had je niet. Ja, bepaalde vakken misschien, maar het was gewoon geen thema voor ons.”

Op universiteiten is het aantal studenten met 40 procent gegroeid, collegezalen zijn vaak te klein. Tegelijkertijd is het personeelsbestand lang niet in hetzelfde tempo meegegroeid. Van den Brink zucht als hij de situatie beschrijft waarmee studenten van nu te maken hebben: “Werkgroepen zijn soms met meer dan achttien studenten. Hoe kun je dan garanderen dat er genoeg aandacht voor iedereen is? Misschien dat er achttien jaar geleden al grote hoorcolleges waren, maar wij zien nu dat ook werkcolleges uitpuilen en hoorcolleges soms in bioscopen en theaters worden gehouden. Studenten moeten op de trap zitten. Dat gaat de verkeerde kant op. Denk ook aan de werkdruk onder docenten.”

Valk: “Als we het willen oplossen op de manier zoals we het altijd hebben gedaan, gaat dat niet lukken.” Valk legt uit wat hij bedoelt. “Stel dat er meer geld zou komen voor het onderwijs. Ook dan krijgt je niet zomaar 30 procent meer docenten, denk ik. We leven inmiddels in een wereld waar structureel schaarste begint te komen aan mensen. Dat ondervind ik zelf elke dag als ondernemer.”

Van den Brink: “Wil je dan dat het zo massaal blijft als nu?”

Valk: “Moet je niet anders gaan nadenken over begeleiding van studenten? Het is te gek voor woorden dat we met z’n allen op hetzelfde moment in een hoorcollege moeten zitten. Zou ict geen rol kunnen spelen in het onderwijs? Ik doe de helft van mijn zaken via een scherm. Zo werkt de wereld buiten het onderwijs inmiddels. Ik denk dat je het op een scherm beter kunt volgen dan als je achterin op de trap zit met een hoop afleiding.”

Van den Brink heeft niet een-twee-drie een antwoord op de moeilijk te hanteren studentenaantallen. De oplossing van zijn voorganger ziet hij in ieder geval niet zitten. “Interactie tussen docenten en studenten is belangrijk. Kennisdeling, blijkt ook uit onderzoek, vindt minder effectief plaats als het via een scherm gaat. Bovendien is het welzijn van studenten ook gebaat bij college in een groep. We moeten met elkaar leren, niet enkel alleen.”

In 2015 verdween de basisbeurs. Sindsdien lenen studenten steeds vaker en steeds meer geld. In totaal hebben studenten en oud-studenten met elkaar een schuld die zo’n 11,2 miljard euro bedraagt. Elk jaar wordt de schuldenberg groter. Dit alles tot afgrijzen van Van den Brink. “Lenen is standaard geworden. Daar zit mijn kritiek. Hoe bestaat het dat we als overheid en maatschappij lenen gewoon zijn gaan vinden? Het is een Amerikaans systeem aan het worden.”

Valk: “Wij bouwden vroeger als studenten een beetje studieschuld op. Daar waren we als studentenorganisatie toen al niet positief over. En daarbij: ik kan je uit eigen ervaring vertellen dat de studieschuld die je opbouwt echt impact heeft in de jaren na je studie, bijvoorbeeld toen ik een huis wilde kopen.”

Van den Brink kijkt naar Valk: “Jij zegt dat je er al last van hebt gehad, nou, bij studenten die nu afstuderen ligt de schuld nog wel eventjes een paar keer hoger.”

Valk legt uit wat hij als probleem ziet: “Schuld is iets wat je als student nog niet helemaal overziet. Als je met 20.000 euro schuld begint, ben je echt nog wel even aan het aflossen. Ik ben daar zelf te makkelijk mee omgegaan. Je merkt het als je een huis wilt kopen. Je gaat pas na verloop van tijd profijt hebben van dat hogere salaris. Als je net klaar bent met je studie, kun je het geld dat nodig is voor de aflossing nog niet missen.”

Van den Brink knikt: “Het problematische zit hem vooral in de periode waarin je afstudeert tot acht à tien jaar daarna. Wij leven in een tijd waarin je als pas afgestudeerde flexcontracten krijgt, waarin de studieschuld meetelt bij het krijgen van een hypotheek, waarin de huizenprijzen enorm omhoog gaan. Je valt als starter tussen wal en schip op dit moment. En dit alles leidt, laten we dat niet vergeten, al vóórdat mensen gaan studeren bij sommigen tot angst om te lenen en dus om te studeren.”

De druk op studenten is toegenomen, en fors ook, concluderen de twee als ze het studentenleven van toen en nu langs de meetlat leggen. Universiteiten en hogescholen krijgen door Den Haag per afgestudeerde student betaald. De druk om snel te studeren is in de loop van de jaren alleen maar verder opgevoerd. Bij sommige onderwijsinstellingen moeten studenten bijna alle studiepunten in het eerste jaar halen. Selectie voor masteropleidingen is normaal geworden.

Een ontwikkeling die Valk achttien jaar geleden al zag aankomen. “Wij vonden al dat het te veel de kant opging dat we als studenten in een keurslijf werden geduwd. In mijn tijd werd geëxperimenteerd met het bindend studieadvies. Er werd toen al gesproken om studiefinanciering om te zetten in een lening. Wij zeiden toen al: op die manier gaat het meer om de studiepunten dan om bredere ontwikkeling van studenten. Dat is alleen maar erger geworden. Wij hadden al een kortere tijd om te studeren dan eerder in de jaren negentig en tachtig. Elke keer is er de kaasschaaf overheen gegaan. En nu zitten we op het bot.”

Kantelpunt

De andere kant is er ook: studenten gaan sneller met succes door hun studie. En meer studenten gaan met succes door naar het tweede jaar omdat hogescholen en universiteiten dankzij het bindend studieadvies matig presterende studenten weg mogen sturen. Waarom zou dat slecht zijn?

Van den Brink: “We zitten nu op een kantelpunt: bindende studieadviezen, masterselectie, bachelorrendement – het is gewoon de normale gang van zaken geworden. Natuurlijk is het goed om je studie voort te zetten en om te presteren, maar ik vind het niet oké wanneer er een universiteit is die studenten in het eerste jaar afwijst, omdat ze niet alle studiepunten hebben gehaald.”

Van den Brink doelt op de Erasmus Universiteit Rotterdam, die eist dat eerstejaars alle punten halen. “Volgens mij is het niet zo dat iemand die een studie doet en één vak niet haalt later een minder goede arts of econoom kan zijn. Je moet studenten weer kansen bieden om ook te leren van hun fouten. Vertraging is nu meteen verkeerd, al was het maar omdat je meteen veel meer schulden maakt.”

Valk schudt zijn hoofd: “Het is nu echt doorgeslagen. Zonde.”

Van den Brink: “Het probleem voor studenten van nu is dat alles in één moet. Je moet én competentiegericht studeren omdat de arbeidsmarkt erom vraagt én je moet snel je studiepunten halen want elk jaar kost je ruim zevenduizend euro aan schuld. En dan heb ik sociale media nog niet eens benoemd, waar je een perfect leven moet leiden. Voor je begint op de arbeidsmarkt, moet je al een volwaardig cv hebben. De student van nu moet bij wijze van spreken een bestuursjaar hebben gedaan, drie talen spreken en een master in Hongkong hebben gedaan om een baan te krijgen.”

Valk: “Zo was het achttien jaar geleden niet. Het verenigingsleven had een bepaalde waarde op het cv. Een bestuursjaar doen en daarnaast een paar zessen hebben, dat was geen enkel probleem. Dat is veranderd. Tegelijkertijd is het steeds lastiger geworden om iets extra te doen. Daar is steeds minder ruimte voor.”

Van den Brink: “Het sijpelt door naar kleinere bedrijven. Het is niet goed om mensen zo te pushen om altijd tot het maximale te gaan. Psychische klachten onder studenten, je ziet ze in heel Europa. Dat gaat doorwerken in de arbeidsmarkt en maatschappij. Echt zorgelijk.”

Valk: “Er is niets mis mee dat studenten geprikkeld worden om een stapje extra te doen. Alleen, het staat wel in bredere maatschappelijke context. Je ziet dat veel samenkomt: huizenmarkt, internationalisering, druk om te presteren, sociale media, schulden. Ik heb al verschillende jonge mensen in mijn bedrijf gehad die met een burn-out thuis kwamen te zitten. Mensen die pas zijn afgestudeerd. Als we niks doen en we zitten over achttien jaar weer op deze plek met de opvolger van Tom, is het misschien nog wel extremer.”

Tom van den Brink en kristian valk

Tom van den Brink (24) begon in 2014 in Utrecht aan zijn studie bestuurskunde, die hij afgelopen zomer voltooide. Dit collegejaar is hij voorzitter van het Interstedelijk Studentenoverleg. Eerder was hij actief in het CDA. Na zijn middelbare school studeerde hij een jaar in de Verenigde Staten.

Kristian Valk (42) studeerde tussen 1996 en 2002 bedrijfskunde aan de Haarlem Business School en Nyenrode Business University. Ook hij bracht een collegejaar in de Verenigde Staten door. Valk werd na zijn studie ondernemer en begon diverse bedrijven, waaronder droomboeket.nl, waarbij klanten online bloemen kunnen bestellen. Sinds 2015 geeft hij leiding aan zijn bedrijf Hotelchamp, dat software ontwikkelt voor hotels.

Keer terug